Xitoy raqamli hukumatni rivojlantirish tajribasi va sun’iy intellekt

Endi esa maqsad davlat xizmatlarini shunchaki raqamlashtirish emas, balki ma’lumotlar va sun’iy intellekt asosida tezkor, aniq va fuqaroga yo‘naltirilgan boshqaruv modelini shakllantirishdan iborat.

Bu jarayon tasodifiy qarorlar mahsuli emas, balki mamlakatning uzoq muddatli raqamli taraqqiyot siyosati bilan chambarchas bog‘liq.

Raqamli Xitoy g‘oyasi qanday paydo bo‘ldi?

Xitoy raqamli hukumatni alohida axborot tizimlari yoki davlat xizmatlari portallari orqali emas, balki yaxlit milliy strategiya asosida qurmoqda.

Mamlakatda bu yo‘nalish Digital China (Raqamli Xitoy) tashabbusi orqali rivojlantirilmoqda. Uning asosiy maqsadi davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va jamiyat hayotida raqamli texnologiyalarni tizimli joriy etishdan iborat.

2025-yil may oyida e’lon qilingan Digital China Action Plan mazkur siyosatning yangi bosqichini belgilab berdi. Hujjatda sakkizta ustuvor yo‘nalish belgilangan bo‘lib, ular orasida sun’iy intellektni davlat boshqaruviga keng tatbiq etish, ma’lumotlar bozorini shakllantirish, hisoblash quvvatlarini oshirish va raqamli iqtisodiyotni jadal rivojlantirish asosiy vazifalar sifatida qayd etilgan.

Rejada 2025-yil yakuniga qadar raqamli iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari mamlakat yalpi ichki mahsulotida 10 foizdan ortiq ulushga ega bo‘lishi, milliy hisoblash, ya’ni kompyuterlar quvvatini 300 EFLOPS (ekzaflops)dan yuqori darajaga yetkazish ko‘zda tutilgandi.

Xitoyda raqamli hukumat deganda faqat elektron xizmatlar emas, balki ma’lumotlarga asoslangan davlat boshqaruvi tushuniladi. Shuning uchun mamlakatda ma’lumotlarga strategik resurs sifatida qaralmoqda. Buning uchun Milliy ma’lumotlar boshqarmasi (National Data Administration) tashkil etildi va davlat idoralari o‘rtasida ma’lumot almashishni rivojlantirish ustuvor vazifaga aylantirildi.

Bu yondashuvning mantig‘i oddiy: agar davlat idoralari bir-biridan ajralgan holda ishlasa, hatto eng zamonaviy sun’iy intellekt ham kutilgan samarani bermaydi. AI samarali ishlashi uchun, avvalo, sifatli ma’lumotlar, o‘zaro integratsiya qilingan axborot tizimlari va yagona raqamli infratuzilma zarur.

Shu ma’noda, Xitoy raqamli hukumatni alohida platformalar emas, balki ma’lumotlar, infratuzilma va sun’iy intellekt o‘zaro bog‘langan yagona ekotizim sifatida rivojlantirmoqda.

2025-yilda Xitoy davlat kengashi huzuridagi Axborot kengashi (SCIO) mamlakatda sun’iy intellektni davlat boshqaruvi va davlat xizmatlarida keng qo‘llash yangi bosqichga chiqqanini ma’lum qildi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, bir qator markaziy va mahalliy davlat idoralari mahalliy ishlab chiqilgan katta til modellari (Large Language Models)ni amaliyotga joriy etishni boshlagan. Ular fuqarolarga xizmat ko‘rsatish, hujjat aylanishi, murojaatlarni tahlil qilish va davlat qarorlarini tayyorlashda qo‘llanilmoqda (manba: SCIO, 2025-yil).

DeepSeek — davlat idoralaridagi yangi raqamli yordamchi

2025-yil boshida Xitoyning DeepSeek kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan yangi avlod sun’iy intellekt modeli nafaqat biznes, balki davlat sektorida ham tez ommalasha boshladi.

Bugungi kunda ayrim mahalliy idoralar ushbu modeldan quyidagi vazifalarda foydalanmoqda:

• fuqarolar murojaatlarini avtomatik saralash;
• normativ-huquqiy hujjatlardan tezkor qidiruv;
• davlat xizmatlari bo‘yicha AI-konsultant sifatida;
• rasmiy xatlar va ma’lumotnomalarning dastlabki loyihasini tayyorlash;
• tahliliy ma’lumotlarni umumlashtirish;
• davlat xizmatchilariga huquqiy ma’lumotlarni tezkor topib berish.

Ya’ni sun’iy intellekt qaror qabul qiluvchi emas, balki qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiruvchi intellektual yordamchi vazifasini bajarmoqda.

Shenchjen: raqamli shahardan AI shaharga

Xitoyning eng texnologik shaharlaridan biri hisoblangan Shenchjen bugun davlat boshqaruvida AI joriy etish bo‘yicha tajriba maydoniga aylangan.

Shahar ma’muriyati 2025-yildan boshlab davlat xizmatlari platformalariga mahalliy sun’iy intellekt modellarini integratsiya qilishni boshladi.

Bugun sun’iy intellekt yordamida:

• davlat xizmatlari bo‘yicha savollarga avtomatik javob qaytariladi;
• litsenziya va ruxsatnomalarga oid murojaatlar saralanadi;
• tadbirkorlarga kerakli xizmatlar avtomatik tavsiya qilinadi;
• davlat idoralari xodimlari uchun ichki intellektual qidiruv tizimi ishlaydi.

Buning natijasida oddiy savollarga javob berish uchun inson aralashuviga ehtiyoj kamayib, mutaxassislar murakkabroq masalalarga ko‘proq vaqt ajrata boshladi.

12345 — millionlab murojaatlarni tahlil qiluvchi intellektual tizim

Xitoyda deyarli har bir shaharda aholi murojaatlarini qabul qiluvchi 12345 yagona davlat xizmati mavjud.

Ilgari bu markazlarga kelgan murojaatlar operatorlar tomonidan qo‘lda saralanardi. Bugun esa ko‘plab hududlarda sun’iy intellekt ushbu jarayonning ajralmas qismiga aylangan.

AI murojaat matnini tahlil qilib: uning mazmunini aniqlaydi, tegishli davlat idorasini belgilaydi, dolzarblik darajasini baholaydi, o‘xshash murojaatlarni birlashtiradi, takrorlanayotgan muammolarni avtomatik aniqlaydi.

Bu esa davlat idoralariga faqat alohida shikoyatlarni emas, balki aholini ko‘proq qiynayotgan tizimli muammolarni ham tezroq ko‘rish imkonini bermoqda.

Sun’iy intellekt faqat xizmat ko‘rsatish uchun emas

Sun’iy intellekt faqat fuqarolar uchun emas, davlat apparatining ichki samaradorligini oshirish uchun ham xizmat qilmoqda.

Bugun Xitoydagi davlat idoralarida AI dan yig‘ilish bayonlarini tayyorlash, hisobotlarni umumlashtirish, katta hajmdagi hujjatlarni tahlil qilish, huquqiy hujjatlar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash, boshqaruv qarorlari uchun tahliliy ma’lumotlarni tayyorlash kabi maqsadlarda foydalanilmoqda.

Sun’iy intellekt barcha muammolarga yechimmi?

Xitoyning raqamli hukumat modelini, albatta, mutlaqo ideal tizim sifatida baholash noto‘g‘ri. Hatto Xitoy rahbariyatining o‘zi ham sun’iy intellektdan davlat boshqaruvida foydalanish bilan bog‘liq qator xavf va cheklovlarni tan olmoqda.

Eng avvalo, sun’iy intellekt mustaqil qaror qabul qilmaydi. U ma’lumotlarni tahlil qiladi, variantlarni taklif etadi va davlat xizmatchilariga tavsiya beradi. Yakuniy qaror esa baribir inson tomonidan qabul qilinadi.

Bu tamoyil bejiz emas. Chunki hatto eng ilg‘or AI modellari ham xatolikka yo‘l qo‘yishi, ma’lumotni noto‘g‘ri talqin qilishi yoki ishonchsiz javob qaytarishi mumkin. Shu bois Xitoyda ham davlat boshqaruvida «Human in the Loop» — ya’ni inson nazoratini saqlab qolish tamoyili muhim o‘rin tutadi.

Sun’iy intellekt qanchalik kuchli bo‘lmasin, uning samarasi birinchi navbatda ma’lumotlar sifatiga bog‘liq.

Agar davlat idoralari turli formatlarda ishlasa, ma’lumotlar bir-biriga mos kelmasa yoki eski bo‘lsa, AI ham to‘g‘ri natija bermaydi.

Shuning uchun Xitoy so‘nggi yillarda faqat AI modellarini emas, balki davlat ma’lumotlarini boshqarish tizimini ham isloh qilmoqda. Milliy ma’lumotlar boshqarmasining tashkil etilishi ham aynan shu ehtiyojdan kelib chiqqan.

Bu tajribadan chiqariladigan muhim xulosa shuki, raqamli davlatning asosiy boyligi algoritmlar emas, balki sifatli va ishonchli ma’lumotlardir.

Maxfiylik va kiberxavfsizlik

Davlat boshqaruvida sun’iy intellektdan foydalanish bilan birga ma’lumotlarni himoya qilish masalasi ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Sun’iy intellekt tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlaydi. Bu esa shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligi, ulardan foydalanish tartibi va kiberxavfsizlikka oid talablarni yanada kuchaytiradi.

Shu sababli Xitoyda sun’iy intellektni rivojlantirish barobarida ma’lumotlar xavfsizligi, algoritmlarni tartibga solish va generativ AI xizmatlariga oid me’yoriy hujjatlar ham qabul qilinmoqda.

Xalqaro e’tirof

BMTning 2024-yilda e’lon qilingan Elektron hukumatni rivojlantirish indeksi (EGDI)da Xitoy jahonda 37-o‘rinni, Osiyoda 10-o‘rinni band etdi.

Qayd etilishicha, Xitoyda EGDI ko‘rsatkichlarining sezilarli darajada o‘sishi strategik siyosat, raqamli infratuzilmaga kiritilgan yirik investitsiyalar hamda innovatsion tashabbuslar bilan izohlanadi. Xususan, Internet Plus kabi davlat dasturlari internet texnologiyalarini an’anaviy tarmoqlarga izchil integratsiya qilish orqali xizmatlar ko‘rsatish tizimi va davlat boshqaruvini sifat jihatidan yaxshilashga xizmat qilmoqda. Yuqori tezlikdagi keng polosali ulanish, 5G tarmoqlari va bulutli hisoblash (bulutli texnologiyalar) sohalariga yo‘naltirilgan sarmoyalar esa uzluksiz aloqani ta’minlamoqda. Mamlakatning raqamli taraqqiyotga bo‘lgan qat’iy intilishi «Virtual borliq va sanoat ilovalarini integratsiya qilish hamda rivojlantirish bo‘yicha harakatlar rejasi» (2022–2026-yy.) hamda «Chegaralararo elektron tijoratning yuqori sifatli rivojlanishini rag‘batlantirish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar» (2023-y.) kabi hujjatlarda o‘z aksini topgan. Shu bilan birga, «Kiberxavfsizlikni tekshirish chora-tadbirlari» hamda «Kibermakonda umumiy kelajakka ega hamjamiyatni birgalikda barpo etamiz» nomli Oq kitob davlatda kiberxavfsizlikni ta’minlash va raqamli makonda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish ustuvor vazifa ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi.

Xitoy yangi ishlab chiqarish kuchlarini rag‘batlantirish hamda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini barqarorlashtirish maqsadida sanoat tarmoqlarini raqamli transformatsiya qilishga alohida e’tibor qaratmoqda. Sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (Big Data) va blokcheyn texnologiyalarining jadal tatbiq etilishi davlat xizmatlarining samaradorligi, shaffofligi hamda tezkorligini sezilarli darajada oshirdi.

Alibaba, Tencent va Huawei kabi yirik texnologik kompaniyalar bilan yo‘lga qo‘yilgan davlat-xususiy sheriklik munosabatlari davlat boshqaruvida raqamli yechimlarni ishlab chiqish va joriy etishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Inklyuziv siyosat esa raqamli tengsizlikni bartaraf etish hamda kam ta’minlangan va qishloq aholisining raqamli imkoniyatlardan bahramand bo‘lishini ta’minlashga qaratilgan. Shu bilan birga, qo‘llab-quvvatlovchi normativ-huquqiy baza ma’lumotlar xavfsizligi va maxfiyligini kafolatlagan holda, innovatsiyalarni rag‘batlantirishga va raqamli xizmatlarga nisbatan jamiyat ishonchini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Mazkur kompleks yondashuvlar yakunda Xitoyning raqamli transformatsiya yo‘nalishida yuksak natijalarga erishishini ta’minlamoqda.

Xitoy tajribasidan chiqariladigan xulosalar

Albatta, har bir mamlakat huquqiy tizimi, davlat boshqaruvi, aholisi soni, iqtisodiy imkoniyatlari va hokazo jihatlari bilan boshqalardan tafovut qiladi. Shu bois bir mamlakat tajribasini shundoqqina ko‘chirib joriy etish mumkin va maqbul emas. Biroq ayni holat bu kabi tajribalardan hayotiy xulosalar chiqarishga to‘siq bo‘la olmaydi.

Xitoy tajribasi bir haqiqatni aniq ko‘rsatmoqda: raqamli hukumat qurishni sun’iy intellektdan boshlab bo‘lmaydi. Avvalo ishonchli raqamli infratuzilma, davlat idoralari o‘rtasida uzluksiz ma’lumot almashinuvi, puxta huquqiy asos va raqamli xizmatlar ekotizimi yaratiladi. Sun’iy intellekt esa keyin — ana shu mustahkam tizimni kuchaytirish uchun joriy etiladi.

Shu bilan birga, har qanday texnologik yechimning muvaffaqiyati uning zamonaviyligi bilan emas, inson hayotiga olib kirgan ijobiy o‘zgarishlar bilan baholanadi. Agar raqamli texnologiyalar fuqaroning vaqtini tejasa, davlat xizmatlarini soddalashtirsa va qaror qabul qilishda adolat hamda shaffoflikni kuchaytirsa, demak, ular o‘z vazifasini bajargan bo‘ladi. Aks holda, eng ilg‘or sun’iy intellekt ham kutilgan natijani bermaydi.